Cảnh quan đô thị là gì? Thành phần, vai trò và nguyên tắc thiết kế

Cảnh quan đô thị là gì? Đó là phần không gian mà người sống trong thành phố nhìn thấy, đi qua và cảm nhận mỗi ngày. Có thể là hàng cây trước tòa nhà, mặt nước cạnh lối dạo hay con đường dẫn ra công viên. Khi các yếu tố này được tổ chức có chủ đích, khu đô thị không chỉ có nhà ở và đường giao thông. Nó còn có chất lượng sống. Bài viết giải thích khái niệm, thành phần, vai trò và nguyên tắc thiết kế, kèm một ví dụ từ công trình thực tế của J Garden.

Dự án Mizuki Park (TP.HCM) do J Garden thực hiện: cây xanh, mặt nước và lối dạo trong cùng một tổng thể.

Cảnh quan đô thị là gì?

Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024 (Luật số 47/2024/QH15) được Quốc hội thông qua ngày 26/11/2024. Luật giải thích “cảnh quan” là không gian được xem xét từ nhiều hướng. Đó gồm không gian quanh công trình kiến trúc, cây xanh, mặt nước, tuyến đường và các không gian tự nhiên dùng chung khác.

Luật không có định nghĩa riêng cho “cảnh quan đô thị”. Trong thực tế, thuật ngữ này được hiểu là cảnh quan ở phạm vi thành phố hoặc khu đô thị.

Cũng trong điều luật đó, kiến trúc đô thị được nêu là yếu tố chi phối trực tiếp đến cảnh quan. Vì vậy, cảnh quan đô thị không phải hạng mục trang trí thêm vào sau cùng. Nó kết nối các công trình với nhau. Nó cũng quyết định người dân dùng không gian chung như thế nào.

Toàn cảnh Công viên Trung tâm (Central Park) giữa các tòa nhà cao tầng ở New York nhìn từ trên cao — Công viên Trung tâm (Central Park), New York, nhìn từ trên cao. Ảnh: Carol M. Highsmith, Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng.

Cảnh quan đô thị là gì: các thành phần chính

Một không gian cảnh quan đô thị thường được ghép từ các nhóm yếu tố sau.

Cây xanh và thảm thực vật

Nghị định 64/2010/NĐ-CP về quản lý cây xanh đô thị chia cây xanh đô thị thành ba nhóm.

Cây xanh sử dụng công cộng: trên đường phố, công viên, vườn hoa, quảng trường.
Cây xanh sử dụng hạn chế: trong khuôn viên trụ sở, trường học, bệnh viện, nhà ở.
Cây xanh chuyên dụng: trong vườn ươm hoặc phục vụ nghiên cứu.

Trong khu đô thị, hai nhóm đầu giữ vai trò chính. Đó là hàng cây dọc tuyến đường, mảng cây trong công viên nội khu và cây bóng mát cạnh lối dạo. Bên dưới tán cây là các lớp cây bụi, cây phủ nền và thảm cỏ.

Lối dạo, vật liệu lát và công trình nhỏ

Lối đi, cầu bộ hành, ghế ngồi và hàng rào thấp đưa người vào không gian. Vật liệu lát cần được chọn theo độ bền, độ trơn khi ướt và khả năng thoát nước. Đây là phần người dùng tiếp xúc trực tiếp mỗi ngày.

Mặt nước, ánh sáng và tiện ích

Hồ, kênh và rạch tạo điểm nhìn và điểm dừng chân. Khi thiết kế cùng lối dạo và bờ cây, mặt nước trở thành trục dẫn mắt cho cả khu ở.

Cột đèn và biển chỉ dẫn quyết định công viên có dùng được vào buổi tối hay không. Ánh sáng đặt đúng chỗ giúp lối đi an toàn. Không khí yên tĩnh của khu cây xanh vẫn được giữ.

Lối dạo lát đá ven mặt nước tại Mizuki Park, J Garden thực hiện.

Vai trò của cảnh quan đô thị

Làm dịu nhiệt độ đô thị. Theo Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA), bề mặt có bóng cây có thể mát hơn khoảng 11–25°C so với nhiệt độ đỉnh của vật liệu không có bóng. Bóng râm và thoát hơi nước của cây có thể giảm nhiệt độ đỉnh mùa hè 1–5°C. Đây là số liệu của Hoa Kỳ, nên chỉ là mức tham khảo cho Việt Nam.
Hỗ trợ sức khỏe. Báo cáo “Urban green spaces and health” của WHO/Europe (2016) cho biết không gian xanh đô thị có thể cải thiện sức khỏe thể chất và tinh thần. Cơ chế gồm thư giãn, giảm căng thẳng, tăng gắn kết xã hội và khuyến khích vận động. Không gian xanh cũng giúp giảm tiếp xúc với ô nhiễm không khí, tiếng ồn và nhiệt độ quá cao.
Giảm dòng chảy nước mưa. EPA ghi nhận thực vật hấp thụ và lọc nước mưa, làm giảm dòng chảy bề mặt. Cây cũng loại bỏ một phần chất ô nhiễm không khí và lưu trữ carbon dioxide.
Tạo nơi gặp gỡ chung. Lối dạo, bãi cỏ và chỗ ngồi giúp cư dân có lý do ra khỏi nhà. Họ gặp hàng xóm và dùng không gian chung thường xuyên hơn.

Nguyên tắc thiết kế cảnh quan khu đô thị

Dưới đây là năm nguyên tắc thường được áp dụng khi thiết kế cảnh quan cho khu đô thị.

Đồng bộ với quy hoạch và kiến trúc. Cảnh quan cần được tính cùng lúc với công trình, hạ tầng và giao thông. Đừng để đến cuối mới lấp chỗ trống bằng cây.
Chọn cây theo khí hậu, đất và vị trí. Cây ở lề đường, ven nước hay trong công viên cần điều kiện khác nhau. Cần chừa đủ chỗ cho rễ và tán khi cây trưởng thành.
Tạo tuyến đi liên tục. Lối dạo nên nối cây lớn, mặt nước và chỗ ngồi thành một trải nghiệm liền mạch. Tránh những mảng xanh rời rạc.
Tính đến bảo trì ngay từ đầu. Tưới nước, cắt tỉa và thay cây chết cần được lên kế hoạch cùng thiết kế. Nhờ vậy cảnh quan giữ được dáng sau nhiều năm.
Dùng chỉ số tiếp cận để kiểm tra. Quy tắc 3-30-300 do giáo sư Cecil Konijnendijk (Đại học British Columbia) ủng hộ. Mỗi người nhìn thấy ít nhất 3 cây từ nhà. Khu phố có 30% diện tích tán cây. Công viên gần nhất cách không quá 300 m. Đây chỉ là gợi ý tham chiếu, không phải quy chuẩn bắt buộc tại Việt Nam.

Công viên Tao Đàn TP.HCM với bãi cỏ, cây bóng mát và người dân nghỉ ngơi — Công viên Tao Đàn, TP.HCM: không gian xanh công cộng giữa trung tâm đô thị. Ảnh: Diego Delso, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Ví dụ thực tế: Mizuki Park

Mizuki Park (TP.HCM, hoàn thành năm 2023) là dự án cây xanh đô thị do J Garden thực hiện. Dự án hướng đến môi trường sống xanh, thân thiện cho cư dân. Đó là một khoảng yên bình giữa đô thị ồn ào. Mạng lưới cây xanh rộng và đa dạng được chọn lọc để phủ xanh khu vực và tạo cảm giác thư thái.

Ảnh công trình cho thấy rõ các thành phần đã nói ở trên. Lối dạo lát đá chạy ven mặt nước. Cây bóng mát còn thanh chống ở giai đoạn đầu. Hàng rào thấp chạy dọc đường đi, bên dưới là lớp cây phủ nền. J Garden cũng thực hiện hạng mục tại khu đô thị Waterpoint Long An.

Hàng rào thấp, lối đi lát đá và cây phủ nền tại Mizuki Park.

Câu hỏi thường gặp

Cảnh quan đô thị là gì và gồm những thành phần nào?

Đó là cảnh quan ở phạm vi thành phố hoặc khu đô thị. Nó gồm cây xanh và thảm thực vật, mặt nước, lối dạo cùng vật liệu lát, ánh sáng và tiện ích. Các yếu tố này cần được thiết kế đồng bộ.

Cảnh quan đô thị khác gì cảnh quan sân vườn?

Sân vườn thuộc một ngôi nhà và do gia chủ sử dụng. Cảnh quan đô thị là không gian dùng chung, quy mô lớn hơn. Nó chịu chi phối của quy hoạch, kiến trúc và hạ tầng của cả khu.

Ai thực hiện thiết kế và thi công?

Công việc cần sự phối hợp giữa đơn vị quy hoạch, kiến trúc, hạ tầng và đơn vị thiết kế, thi công cảnh quan. Với dự án lớn, cảnh quan nên được đưa vào từ giai đoạn đầu.

Kết luận: cảnh quan đô thị là gì với người dùng khu ở?

Cảnh quan đô thị là tổng thể cây xanh, mặt nước, lối đi và ánh sáng gắn với đời sống của khu ở. Khi được thiết kế đồng bộ và tính đến bảo trì, nó giúp nhiệt độ dễ chịu hơn và hỗ trợ sức khỏe. Nó cũng tạo nơi gặp gỡ cho cư dân. Nếu bạn cần một đơn vị thiết kế cảnh quan đô thị, hãy xem các dự án J Garden đã thực hiện.

Nguồn tham khảo: Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024 (47/2024/QH15); Nghị định 64/2010/NĐ-CP; EPA, Using Trees and Vegetation to Reduce Heat Islands; WHO/Europe, Urban green spaces and health (2016); Credit Valley Conservation, The 3-30-300 rule.

📞 Hotline: 0932.116.979 – 0909.860.586
📍 Showroom: 307C Lê Văn Lương, Phường Tân Hưng, TP.HCM

👉 Liên hệ J Garden để được tư vấn